Yong‘in nafaqat binoning pardozlash materiallari va muhandislik uskunalariga, balki yuk ko‘taruvchi qurilish konstruksiyalariga ham ta’sir qilishi mumkin. Yuqori harorat ta’sirida materiallarning xususiyatlari o‘zgarishi, metall elementlarda deformatsiyalar yuzaga kelishi, betonning himoya qatlami yemirilishi va birikmalar shikastlanishi mumkin. Shu bilan birga, tashqi ko‘rinishidan saqlanib qolgan konstruksiya har doim ham keyingi foydalanish uchun yaroqli bo‘lavermaydi.
Shu sababli yong‘in bartaraf etilgandan so‘ng binoning haqiqiy holatini baholash va uning asosiy elementlari qanchalik jiddiy shikastlanganini aniqlash zarur. Buning uchun texnik tekshiruv o‘tkaziladi. Ushbu tekshiruv shikastlanishlarni aniqlash, ularning xususiyatini belgilash va konstruksiyalarning qoldiq yuk ko‘tarish qobiliyatini baholash imkonini beradi.
Tekshiruv natijalari obyektdan keyinchalik foydalanish, shikastlangan elementlarni tiklash, ayrim konstruksiyalarni kuchaytirish yoki almashtirish bo‘yicha qarorlar qabul qilish uchun ishlatiladi.
Yong‘indan keyin binoning xavfsizligini faqat tashqi ko‘rinishiga qarab ishonchli baholab bo‘lmaydi. Shikastlanishlar konstruksiyalarning ichki qatlamlari, armatura, metall birikmalar va boshqa elementlarga ta’sir qilishi mumkin. Ularning holatini oddiy vizual ko‘rik orqali aniqlashning imkoni yo‘q.
Ayniqsa yuqori harorat ta’sirining davomiyligi, qizish intensivligi, qurilish materiallarining xususiyatlari va yong‘inni o‘chirishdan keyin konstruksiyalarning sovish sharoitlarini hisobga olish muhimdir.
Texnik tekshiruv quyidagi maqsadlarda zarur:
— binoning eng kuchli harorat ta’siriga uchragan qismlarini aniqlash;
— yoriqlar, deformatsiyalar, qatlamlarning ajralishi va boshqa shikastlanishlarni aniqlash;
— beton, armatura, metall, g‘isht terimi va yog‘och elementlarning holatini baholash;
— qaysi konstruksiyalar ish qobiliyatini saqlab qolganini va qaysilari qo‘shimcha tekshiruvni talab qilishini aniqlash;
— shikastlangan elementlarning qoldiq yuk ko‘tarish qobiliyatini aniqlash;
— konstruksiyalarni ta’mirlash, kuchaytirish yoki almashtirish bo‘yicha tavsiyalar tayyorlash.
Tekshiruv, shuningdek, obyektni uning konstruktiv tizimini to‘liq almashtirmasdan tiklash imkoniyatini aniqlashga yordam beradi. Biroq bunday qaror diagnostika natijalari va muhandislik hisob-kitoblariga asoslanishi kerak.
Shikastlanishlarning xususiyati konstruksiya materiali, harorat va qizish davomiyligi, shuningdek, binoning o‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq. Bir xil yong‘in turli elementlarga turlicha ta’sir qilishi mumkin: masalan, temir-beton ustun, metall to‘sin va g‘ishtli to‘siq devorning shikastlanish mexanizmlari bir-biridan farq qiladi.
| Material yoki konstruksiya | Mumkin bo‘lgan shikastlanishlar | Nimalarni tekshirish zarur |
|---|---|---|
| Temir-beton | Yoriqlar, sinib ko‘chishlar, himoya qatlamining ajralishi, betonning shikastlanishi va armatura bilan bog‘lanishining buzilishi | Betonning mustahkamligi, armaturaning holati, shikastlangan qatlamning chuqurligi |
| Metall konstruksiyalar | Qoldiq deformatsiyalar, geometrik shaklning o‘zgarishi, birikmalar va himoya qoplamalarining shikastlanishi | Elementlarning geometriyasi, payvandlangan va boltli birikmalarning holati, zarur hollarda metallning xususiyatlari |
| G‘isht terimi | Yoriqlar, qorishmaning yemirilishi, g‘ishtlarning mahalliy shikastlanishi va ayrim qismlar barqarorligining buzilishi | G‘isht terimining holati, choklar, orayopmalarning tayanch qismlari va devorlarning holati |
| Yog‘och konstruksiyalar | Ko‘mirlanish, ishchi kesim yuzasining kamayishi, birikmalarning shikastlanishi | Shikastlanish chuqurligi, qoldiq kesim yuzasi va birikma tugunlarining holati |
Yuqori harorat ta’sirida betonda yoriqlar paydo bo‘lishi, qatlamlar ajralishi va uning mustahkamlik xususiyatlari qisman pasayishi mumkin. Ayrim hollarda armatura ochilib qoladi, bu esa konstruksiyadan keyinchalik foydalanishda qo‘shimcha xatarlarni yuzaga keltiradi.
Armaturaning holati va uning beton bilan bog‘lanishi alohida baholanadi. Elementning asosiy geometrik shakli saqlanib qolgan bo‘lsa ham, ichki shikastlanishlar uning yuk ko‘tarish qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin.
Shu sababli temir-beton ustunlar, to‘sinlar va orayopmalarni tekshirishda nafaqat ko‘rinadigan nuqsonlarni, balki shikastlangan qatlamning chuqurligini ham aniqlash muhimdir.
Metall to‘sinlar, ustunlar, fermalar va biriktiruvchi elementlar kuchli qizishga uchrashi mumkin. Sovigandan so‘ng ularning talab etilgan geometrik shakli va ekspluatatsion xususiyatlari saqlanib qolganligini tekshirish zarur.
Qoldiq deformatsiyalar, elementlar shaklining o‘zgarishi, payvand choklari va boltli birikmalarning holatiga alohida e’tibor qaratiladi. Chuqurroq tekshiruv o‘tkazish uchun asoslar mavjud bo‘lsa, metallning xususiyatlarini baholashning qo‘shimcha usullari qo‘llanilishi mumkin.
Yong‘in ta’sirida yoriqlar paydo bo‘lishi, qorishma yemirilishi va g‘isht terimining ayrim qismlari shikastlanishi mumkin. Shuningdek, to‘sinlar va orayopmalarning tayanch joylari holati tekshiriladi, chunki ushbu hududlarning shikastlanishi konstruksiyalar barqarorligiga ta’sir qilishi mumkin.
Agar g‘isht terimi yuk ko‘taruvchi tizimning bir qismi bo‘lsa, uning binoning boshqa elementlari bilan birgalikdagi ishlashini baholash zarur.
Tekshiruv tarkibi yong‘in ko‘lami va obyektning konstruktiv sxemasiga qarab belgilanadi. Yong‘in faqat ayrim xonalarni qamrab olgan bo‘lsa ham, yuqori harorat ta’siri va yong‘inni o‘chirish bilan bog‘liq tadbirlar qo‘shni konstruksiyalarga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkinligini baholash zarur.
Birinchi navbatda quyidagilar tekshiriladi:
— Poydevorlar va zamin. Ko‘rinadigan shikastlanishlar, foydalanish mumkin bo‘lgan qismlarning holati va deformatsiya belgilari baholanadi. Zarur hollarda sodir bo‘lgan hodisaning zamin ishiga ta’siri tekshiriladi.
— Ustunlar va yuk ko‘taruvchi devorlar. Yoriqlar, materiallarning yemirilishi, loyiha bo‘yicha belgilangan holatdan og‘ishlar va holat o‘zgarishining boshqa belgilari aniqlanadi.
— To‘sinlar va orayopmalar. Egilishlar, yoriqlar, sinib ko‘chishlar, armatura va tayanch tugunlarining holati tekshiriladi.
— Metall fermalar va karkaslar. Deformatsiyalar, birikmalarning shikastlanishi va himoya qoplamalarining holati baholanadi.
— Tom va tom yopmalari. Yuk ko‘taruvchi elementlar, tom qoplamasi qatlamlarining holati va bevosita yong‘in ta’siriga uchragan qismlar tekshiriladi.
— Konstruksiyalar birikmalari. Elementlarning birgalikda ishlashini ta’minlovchi payvandlangan, boltli va boshqa birikma tugunlari o‘rganiladi.
Konstruktiv tizimni yaxlit holda tekshirish alohida ahamiyatga ega. Bitta ustun yoki to‘sinning shikastlanishi qo‘shni elementlar o‘rtasidagi yuklarning taqsimlanishini o‘zgartirishi mumkin. Shu sababli faqat mahalliy tekshiruv har doim ham binoning xavfsizligi haqida yetarli ma’lumot bermaydi.
Tekshiruv ketma-ket amalga oshiriladi. Ishlarning aniq hajmi obyekt, shikastlanishlar xususiyati va mavjud hujjatlar o‘rganilgandan so‘ng belgilanadi.
Tekshiruv boshlanishidan oldin loyiha va ijro hujjatlari, binoning konstruktiv sxemasi, materiallari va ilgari bajarilgan ta’mirlash ishlari haqidagi ma’lumotlar o‘rganiladi.
Agar yong‘in haqidagi ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, uning davomiyligi, yong‘in o‘chog‘ining joylashuvi, eng kuchli qizishga uchragan taxminiy hududlar va yong‘inni o‘chirish oqibatlari hisobga olinadi. Qo‘shimcha ravishda hodisadan oldin va keyin olingan obyekt fotosuratlaridan foydalanish mumkin.
Ushbu ma’lumotlar tekshiruv davomida alohida e’tibor qaratilishi kerak bo‘lgan qismlarni aniqlashga yordam beradi.
Obyektga kirish uchun ruxsat olingandan so‘ng mutaxassislar dastlabki ko‘rikni o‘tkazadilar. Tiklash ishlari va shikastlangan elementlarni demontaj qilish boshlanishidan oldin konstruksiyalarning holati va ko‘rinadigan nuqsonlarning joylashuvini qayd etish muhimdir.
Quyidagilar tekshiriladi:
— yoriqlar, sinib ko‘chishlar va material qatlamlarining ajralishi;
— kuchli qizish va ko‘mirlanish izlari;
— ustunlar, to‘sinlar va orayopmalarning deformatsiyalari;
— birikmalar va tayanch tugunlarining shikastlanishi;
— beton yemirilgan va armatura ochilib qolgan qismlar;
— ayrim elementlarning barqarorligini yo‘qotish belgilari.
Aniqlangan nuqsonlar fotosuratlar, o‘lchovlar va sxemalar yordamida qayd etiladi. Agar qulash xavfi belgilari mavjud bo‘lsa, zarur muhandislik va tashkiliy tadbirlar amalga oshirilguniga qadar xavfli hududlarga kirish cheklanishi kerak.
Materiallarning haqiqiy xususiyatlari va shikastlanish chuqurligini aniqlash zarur bo‘lsa, vizual ko‘rik yetarli emas.
Konstruksiya turi va qo‘yilgan vazifaga qarab o‘lchash va diagnostika usullari qo‘llaniladi. Masalan, temir-beton elementlar uchun buzmasdan nazorat qilish usullari, geometrik o‘lchovlar, mahalliy ochib tekshirish va laboratoriya tadqiqotlari uchun namunalar olish qo‘llanilishi mumkin.
Metall konstruksiyalarni tekshirishda geometrik parametrlar, qoldiq deformatsiyalar va birikmalarning holati aniqlashtiriladi. Zarur hollarda material xususiyatlari bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkaziladi.
Usullar har bir holat uchun alohida tanlanadi. Bitta o‘lchov natijasi har doim ham butun konstruksiyaning yuk ko‘tarish qobiliyati haqida xulosa chiqarish imkonini bermaydi.
Tekshiruv ma’lumotlari olingandan so‘ng shikastlanishlar konstruksiyalarning yuklarni qabul qilish qobiliyatiga qanchalik ta’sir qilgani aniqlanadi.
Bunda elementlarning haqiqiy o‘lchamlari, materiallarning xususiyatlari, aniqlangan nuqsonlar, tayanch sharoitlari va mavjud yuklamalar hisobga olinadi.
Zarur hollarda tekshiruv hisob-kitoblari bajariladi. Ular konstruksiyadan foydalanishni davom ettirish mumkinligini, yuklamani cheklash zarurligini yoki ta’mirlash va kuchaytirish choralarini ko‘rish kerakligini aniqlash imkonini beradi.
Yakuniy bosqichda tekshiruv natijalari tizimlashtiriladi va texnik xulosa shaklida rasmiylashtiriladi.
Hujjatda obyektning holati, aniqlangan shikastlanishlar, qo‘llanilgan diagnostika usullari, o‘lchov natijalari va muhandislik xulosalari aks ettiriladi.
Xulosa asosida buyurtmachi keyingi harakatlar ketma-ketligini belgilashi mumkin: o‘rnatilgan cheklovlarni hisobga olgan holda foydalanishni davom ettirish, shikastlangan elementlarni tiklash, kuchaytirish yoki almashtirish.
Usulni tanlash materialga, shikastlanish xususiyatiga va talab etiladigan tadqiqot chuqurligiga bog‘liq. Amaliyotda vizual diagnostika, asboblar yordamida o‘lchash, buzmasdan nazorat qilish va laboratoriya sinovlari birgalikda qo‘llanilishi mumkin.
Vizual va o‘lchov nazorati
Shikastlanishlarni dastlabki qayd etish, ularning o‘lchamlari va joylashuvini aniqlash uchun qo‘llaniladi. Mutaxassislar yoriqlarning ochilish kengligi, egilishlar, elementlarning og‘ishlari va boshqa geometrik parametrlarni o‘lchaydilar.
Betonni buzmasdan nazorat qilish
Beton xususiyatlarini dastlabki baholash uchun sirt qattiqligini aniqlash usullari va ultratovush o‘lchovlari qo‘llanilishi mumkin. Ular bir jinsli bo‘lmagan qismlarni aniqlash va shikastlangan hamda shikastlanmagan hududlarning holatini taqqoslashga yordam beradi.
Biroq bunday o‘lchov natijalarini avtomatik ravishda betonning haqiqiy mustahkamligiga tenglashtirib bo‘lmaydi. Yong‘indan keyin materialning tuzilishi bir jinsli bo‘lmasligi mumkin, shu sababli ayrim usullar boshqa tadqiqotlar bilan birgalikda qo‘llaniladi.
Namunalar olish va laboratoriya tadqiqotlari
Shikastlanish chuqurligi va xususiyatini aniqlash zarur bo‘lsa, mahalliy ochib tekshirish ishlari bajarilishi hamda beton yoki boshqa materiallardan namunalar olinishi mumkin. Olingan namunalar laboratoriyada tekshiriladi.
Bunday ishlar materiallarning tashqi ko‘rik orqali ishonchli aniqlab bo‘lmaydigan xususiyatlari haqida qo‘shimcha ma’lumot olish imkonini beradi.
Metall elementlarni tekshirish
Metall konstruksiyalar uchun geometrik o‘lchovlar, qoldiq deformatsiyalarni baholash va birikmalar holatini o‘rganish ishlari bajarilishi mumkin. Zarur hollarda metall xususiyatlarini nazorat qilishning qo‘shimcha usullari qo‘llaniladi.
Tadqiqotlarning yakuniy tarkibi obyekt xususiyatlarini hisobga olgan holda muhandis tomonidan belgilanadi. Masalan, bitta temir-beton ustunni tekshirish va metall karkasli sanoat binosini tekshirish turli diagnostika tadbirlarini talab qiladi.
Tiklash imkoniyati yong‘inning o‘zi bilan emas, balki konstruksiyalarning haqiqiy holati va muhandislik baholash natijalari bilan belgilanadi.
Agar shikastlanishlar mahalliy xususiyatga ega bo‘lsa va asosiy elementlarning yuk ko‘tarish qobiliyati saqlanib qolgan bo‘lsa, ayrim qismlarni ta’mirlash yetarli bo‘lishi mumkin. Jiddiyroq oqibatlarda konstruksiyalarni kuchaytirish, ayrim elementlarni almashtirish yoki kompleks tiklash loyihasini ishlab chiqish talab etilishi mumkin.
Tekshiruv natijalariga qarab quyidagi yechimlar ko‘rib chiqiladi:
— Mahalliy ta’mirlash. Konstruktiv elementni to‘liq almashtirishni talab qilmaydigan shikastlanishlarda qo‘llaniladi.
— Betonning himoya qatlamini tiklash. Materialning mahalliy yemirilishida, agar armaturaning holati va konstruksiyaning yuk ko‘tarish qobiliyati tiklash ishlarini bajarishga imkon bersa, nazarda tutilishi mumkin.
— Konstruksiyalarni kuchaytirish. Yong‘indan keyin mavjud element talab etilgan yuk ko‘tarish qobiliyatini ta’minlay olmaganda qo‘llaniladi. Tanlangan usul hisob-kitob bilan tasdiqlanishi kerak.
— Shikastlangan elementlarni almashtirish. Ishchi xususiyatlar sezilarli darajada yo‘qolganda yoki asoslangan tarzda tiklashning imkoni bo‘lmaganda ko‘rib chiqiladi.
— Binoning ayrim qismlarini demontaj qilish. Jiddiy shikastlanishlarda, elementlarni saqlab qolish imkonsiz yoki muhandislik nuqtayi nazaridan maqsadga muvofiq bo‘lmaganda talab etilishi mumkin.
Tiklash usulini faqat narx yoki shikastlangan qismlarning tashqi ko‘rinishiga qarab tanlab bo‘lmaydi. Avvalo shikastlanishlarning sabablari va darajasini aniqlash, so‘ngra texnik jihatdan asoslangan yechimni ishlab chiqish zarur.
Agar tekshiruv kuchaytirish zarurligini aniqlasa, keyingi tadbirlar qurilish konstruksiyalarini kuchaytirishni loyihalash doirasida ishlab chiqilishi mumkin.
Texnik xulosa binodan keyinchalik foydalanish va uni tiklash bo‘yicha qarorlar qabul qilish uchun yetarli ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi kerak.
Topshiriq va bajarilgan tadqiqotlarga qarab hujjat quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
— Obyekt haqida umumiy ma’lumotlar. Binoning vazifasi, konstruktiv sxemasi, asosiy xususiyatlari va yong‘in haqidagi boshlang‘ich ma’lumotlar.
— Tekshirilgan konstruksiyalar tavsifi. Tekshirilgan elementlar ro‘yxati va ularning haqiqiy holati.
— Aniqlangan shikastlanishlar qaydnomasi. Yoriqlar, deformatsiyalar, yemirilishlar va boshqa nuqsonlarning joylashuvi, xususiyati va o‘lchamlari.
— Asboblar yordamida diagnostika natijalari. O‘lchovlar, sinovlar va laboratoriya tadqiqotlari natijalari, agar ular o‘tkazilgan bo‘lsa.
— Hisob-kitob asosidagi baholash. Agar ishlar hajmida nazarda tutilgan bo‘lsa, shikastlangan konstruksiyalarning yuk ko‘tarish qobiliyatini tekshirish natijalari.
— Xulosalar va tavsiyalar. Texnik holatni baholash, foydalanish bo‘yicha mumkin bo‘lgan cheklovlar hamda elementlarni ta’mirlash, kuchaytirish yoki almashtirish bo‘yicha takliflar.
Agar tekshiruv asosida tiklash ishlari hajmini aniqlash zarur bo‘lsa, uning natijalaridan qurilishda nuqsonlar dalolatnomasi va nuqsonlar qaydnomasini tayyorlashda foydalanish mumkin.
Konstruksiyalar holatini baholamasdan yong‘inning ko‘rinadigan oqibatlarini bartaraf etishga urinish nuqsonlarning qayta paydo bo‘lishiga yoki yashirin shikastlanishlarning saqlanib qolishiga olib kelishi mumkin.
Masalan, agar armatura shikastlangan yoki uning beton bilan bog‘lanishi buzilgan bo‘lsa, betonning himoya qatlamini tiklash muammoni hal qilmaydi. Xuddi shuningdek, metall to‘sinni uning xususiyatlari va birikmalar holatini tekshirmasdan to‘g‘rilash yuk ko‘tarish qobiliyatining tiklanishini kafolatlamaydi.
Shu sababli binoni tiklash pardozlash yoki ta’mirlash materiallarini tanlashdan emas, balki diagnostikadan boshlanishi kerak.
Agar tekshiruv yangi konstruktiv yechimlarni ishlab chiqish zarurligini ko‘rsatsa, ular tegishli loyiha hujjatlari tarkibida rasmiylashtirilishi kerak. Qurilish ishlari boshlangandan so‘ng loyiha yechimlariga rioya etilishi va ishlarning bajarilish sifati texnik nazorat doirasida tekshiriladi.
Engineering Services Toshkent va O‘zbekistonning boshqa hududlarida bino va inshootlarning texnik tekshiruvini amalga oshiradi.
Ishlar tarkibi obyektning vazifasi, konstruktiv sxemasi va shikastlanishlar xususiyatini hisobga olgan holda individual belgilanadi. Vazifaga qarab tekshiruv vizual ko‘rik, asboblar yordamida diagnostika, qurilish konstruksiyalarini tekshirish, o‘lchov natijalarini tahlil qilish va texnik xulosa tayyorlashni o‘z ichiga olishi mumkin.
Tekshiruv natijalari binoning holati haqida obyektiv ma’lumot olish va keyingi muhandislik tadbirlarini belgilash imkonini beradi.
Xizmat haqida batafsil ma’lumotni bino va inshootlarni texnik tekshirish sahifasida olishingiz mumkin.